بی تردید بنای‌ تخت‌ جمشید، یكی از باشكوه‌ ترین،عظیم‌ ترین‌ و زیباترین‌ مجموعه‌ های‌ تاریخی‌ ایران‌ وجهان‌محسوب‌ می‌ شود. عملیات‌ ساختمانی‌ این‌ بنای مجلل‌ توسط‌ داریوش‌ اول‌ (552 ـ 486 ق‌ . م‌ ) یكی‌ از پادشاهان‌ مقتدر سلسله‌ هخامنشی‌ درسال‌ 518 ق‌ .م‌ آغاز شد. داریوش‌ قصد داشت‌ به‌ این‌ وسیله،‌ پایتختی‌ در موطن‌ اصلی‌ خویش‌ بسازد كه‌ نظیرش‌ تا آن‌ تاریخ‌ ساخته‌ نشده‌ بود. به‌ همین‌ دلیل‌ جلگة‌ وسیع‌ مرودشت‌ را كه‌ درمركز خاك‌ پارس‌ واقع‌ شده‌ ودارای‌ پیشینة‌ تاریخی‌ بس‌ كهن‌ بود، انتخاب‌ كرد و بر دامنه‌ كوه‌ صخره‌ای‌ رحمت،‌ كه‌ از نظر وی مكانی مقدس‌ بود، بنای‌ تخت‌ جمشید را بنیان‌ گذارد.

كار ساختمانی‌ تخت‌ جمشید در طول‌ حكومت‌ پسر او، خشایار شاه‌ اول‌ ( 486 ـ 465 ق‌ .م‌ ) ونوه‌اش‌ اردشیر اول‌ ( 465 ـ 425 ق‌ . م‌ ) ادامه‌ یافت‌ و بدین‌ ترتیب‌ ساخت‌ بنا نزدیك‌ به‌ 120 سال‌ به‌ طول‌ انجامید. همچنین‌ بر اساس‌ گفته‌ مورخین‌ حدودا 200 سال،‌ آباد و مورد استفاده‌ شاهان‌ بوده‌ است‌. تا اینكه‌ درپی‌ حمله‌ اسكندر مقدونی به‌ ایران‌ درسال‌ 330 قبل‌ ازمیلاد به دست‌ وی‌ طعمه‌ حریق‌ شد وازآن‌ پس‌ متروك‌ گردید.

برای ایجاد مجموعه‌ تخت‌ جمشید دربعضی‌ مواقع‌ ازسنگهای كوه‌ رحمت‌ استفاده‌ می كردند و یا از معدنی‌ كه‌ در حدود 40 كیلومتر با تخت‌ جمشید فاصله‌ دارد، به‌ این‌ مكان‌ انتقال می دادند. در حد فاصل‌ سنگها از هیچ‌ گونه‌ ملاتی‌ استفاده‌ نشده‌ است‌. اما دربعضی از نقاط‌ سنگها را با بست‌ های آهنی‌ به‌ نام‌ «دم‌ چلچله»‌ به‌ هم‌ اتصال‌ داده‌اند.

در حال‌ حاضر آثار این‌ بنای‌ تاریخی در 60 كیلومتری‌ جنوب‌ شیراز، مركز استان‌ فارس،‌ واقع‌ شده‌ است‌. تخت‌ جمشید یكی‌ از مهمترین‌ آثار قبل‌ از اسلام،‌ درایران‌ است‌ كه‌ به‌ ثبت‌ سازمان‌ یونسكو رسیده‌ است‌. مجموعه‌ بناهای‌ تخت‌ جمشید كه‌ هریك‌ نشانگر عظمت‌ و زیبایی‌ خاصی است‌ به‌ شرح‌ زیر معرفی‌ می‌ شوند:

 

پلكانهای‌ بزرگ‌ ورودی

 

ورودی‌ غربی‌ تخت‌ جمشید، از كف‌ جلگه‌ مرودشت‌ به‌ وسیله‌ دو رشته‌ پلكان‌ به‌ سطح‌ صفه‌ منتهی می‌ شود. تعداد پلكانهای‌ هر طرف‌ 110 عدد و هر چهار یاپنج‌ پله‌ از یك‌ سنگ‌ یكپارچه‌ بزرگ‌ و عریض‌ تشكیل‌ شده‌است‌. طول‌ پله‌ ها 90/6 متر وعرض‌ آنها 5/37 سانتیمتر وارتفاع‌ هر پله‌ 10 سانتیمتر است. به‌ این‌ ترتیب‌ با یك‌ شیب‌ ملایم‌، مراجعین‌ را به‌ دروازه‌ خشایارشا هدایت‌ می‌ كردند. حتی‌ اسب‌ سواران‌ به‌ راحتی‌ ازاین‌ پله‌ ها استفاده‌ می‌ كردند.

 

 

دروازه‌ خشایارشا

 

پس‌ از عبور ازپلكانهای ورودی، اولین‌ بنایی‌ كه‌ به‌ چشم‌ می‌ خورد تالاری‌ به‌ وسعت‌ 625 متر مربع‌ است. این‌ تالار دارای‌ سه‌ درگاه‌ به‌ ارتفاع‌ 10 متر می باشد. نقش‌ دو جفت‌ گاو بالدار، نگهبان‌ عظیم‌ الجثه‌ (لاماسو) را بر درگاههای‌ غربی وشرقی حجاری‌ كرده‌ اند كه‌ شامل‌ تصویر یك‌ جفت‌ گاو بر درگاه‌ غربی وشكل‌ دو گاو بالدار بر درگاه‌ شرقی‌ می‌ باشد.

 

كاخ‌ آپادانا

 

مهمترین‌ كاخ‌ تخت‌ جمشید از لحاظ‌ وسعت‌، ارتفاع‌، هنرنمایی‌ ومهارتی كه‌ معماران‌ در آن‌ به‌ كار برده‌اند ویكی از شاهكارها به‌ شمار می‌ رود، كاخ‌ آپادانا یا كاخ‌ داریوش‌ است.

كاخ‌ آپادانا درقسمت‌ مرتفعی‌ از صفه‌ تخت‌ جمشید، مشرف‌ به‌ جلگه‌ وسیع‌ مرودشت‌ وبرروی‌ صخره‌های‌ صاف‌ شده‌ كوه،‌ پی‌ گذاری‌ گردیده‌ است. تالار اصلی‌ كاخ‌ دارای 36 ستون‌ با ارتفاع‌ نزدیك‌ به‌ 20 متر می باشد.

آپادانا دارای‌ دو رشته‌ پلكان‌ بزرگ‌ است‌ كه‌ در سمت‌ شمال‌ و مشرق‌ آن‌ قرار دارد. این‌ پلكان‌ ها به‌ سهم‌ خود، یكی‌ از شاهكارهای هنری‌ بی‌ نظیر و گرانبهای‌ زمان‌ هخامنشیان‌ محسوب‌ می‌ شوند. خوشبختانه‌ پلكان‌ شرقی‌ آن،‌ قرنها در دل‌ خاك‌ محفوظ‌ نگاه‌ داشته‌ شده‌ وتقریبا سالم‌ مانده‌ است. ولی‌ پلكان‌ شمالی‌ كه‌ از لحاظ‌ زیبایی‌ وظرافت‌ مانند پلكان‌ شرقی‌ بوده، ‌به‌ دلیل‌ عوارض‌ وعوامل‌ جوی به‌ طرز بسیاربدی‌ فرسوده‌ شده‌ است.

نقوش‌ برجسته‌ آپادانا عموما شاه‌ را نشسته‌ بر تخت‌ جمشید نشان‌ می‌ دهند، درحالی‌ كه‌ درمقابل‌ آن‌ 23 هیأت‌ از مردم‌ تحت‌ حكومت‌ مشغول‌ تقدیم‌ هدایا هستند. هر هیأت‌ بوسیله‌ درختی‌ ازیكدیگر مجزاشده‌ اند ودر پشت‌ سرشاه‌ ردیفهای‌ نگهبانان، اسبان‌، ارابه‌ ها وبزرگان‌ دربار استقرار یافته‌اند. درمجوع‌ بیش‌ از 800 نقش‌ برروی‌ جبهه‌ شرقی‌ آپادانا كنده‌ شده‌ است. نمای‌ داخلی سالن‌ مركزی‌ راكاشی‌ های رنگین‌ منقوش‌ به‌ شكل‌ حیوانات‌ ازقبیل‌ شیر، گاو، درختان‌ سرو و نخل،‌ تشكیل‌ می داده‌ است‌ و سقف‌ تالار مركزی و ایوانها با چوب‌ پوشیده‌ شده‌ وبا كاهگل‌ اندود می‌ شده‌ است.

 

تالار صد ستون‌

 

بزرگترین‌ كاخ‌ پذیرایی ازلحاظ‌ وسعت‌، تالار صد ستون‌ سنگی خشایار شاه‌ است‌ كه‌ وسعت‌ فضای‌ داخلی‌ آن‌ به‌ ابعاد 70*70 متربوده‌ واز صد ستون‌ سنگی‌ در 10 ردیف‌ كه‌ هریك‌ 12 متر ارتفاع‌ دارند، تشكیل‌ شده‌ است‌. این‌ تالار دارای‌ 8 درگاه‌ ورودی‌ و خروجی‌ بوده‌ و به‌ تالار تخت‌ نیز معروف‌ است‌.

نقوش‌ برجسته‌ دروازه‌ شمالی‌ «تالارتخت»، قسمت‌ آخر تشریفات‌ نوروز را نشان‌ می‌ دهد. دراینجا نیز پادشاه‌ روی تخت‌ نشسته‌ ودر مقابل‌ او دو آتشدان‌ كه‌ بین‌ او و رئیس‌ تشریفات‌ قرار گرفته‌، دیده‌ می شود. شاه‌ دریك‌ دست‌، گل‌ لوتوس‌ و در دست‌ دیگر، با عصای‌ سلطنتی منتظر پذیرایی‌ و قبول‌ هدایای‌ ملل‌ مختلف‌ است‌. خدمتگزاران‌ و نگهبانان‌ شاه‌ در اطراف‌ او قرار گرفته‌اند. سربازان‌ به‌ صورت‌ پنج‌ ردیف‌ در پایین‌ تخت‌ شاهی‌ به‌ معرض‌ نمایش‌ قرار داده‌ شده‌اند.

 

كاخ‌ مركزی

 

در ضلع‌ جنوب‌ شرقی‌ آپادانا، كاخ‌ چهارگوش‌ دیگری‌ ساخته‌ شده‌ است‌ كه‌ چون‌ در وسط‌ سایر كاخهای‌ تخت‌ جمشید قرار گرفته‌، بدین‌ جهت‌ آنرا می‌ توان‌ كاخ‌ مركزی‌ نامید. این‌ كاخ‌ كه‌ به‌ «قصر سه‌ دروازه‌ » نیزمعروف‌ است، دارای‌ سه‌ دروازه‌ نسبتا بزرگ‌ بوده‌ كه‌ بر هریك‌ از درگاه‌ آن‌ نقش‌ 28 تن‌ از نمایندگان‌ كشورهای‌ تابع‌ امپراتوری‌ هخامنشی‌ در حالیكه‌ نخت‌ شاهی‌ را برروی‌ دست‌ دارند و داریوش‌ و پسرش‌ خشایارشا بر روی تخت‌ قرار گرفته‌اند، حجاری‌ شده‌ است .

 

 

كاخ‌ هدیش‌

 

كاخ‌ هدیش‌ از كاخهای‌ اختصاصی خشایارشا است‌ كه‌ در سمت‌ جنوب‌ تخت‌ جمشید بربالای‌ مرتفع‌ ترین‌ صخره‌ طبیعی قرار گر فته‌ است‌.

این‌ قصر دارای‌ یك‌ تالار مركزی‌ با 36 ستون‌ و یك‌ ایوان‌ 12 ستونی‌ درشمال‌ ویك‌ ایوان‌ در جنوب‌ و چند اتاق‌ كوچك‌ درشرق‌ وغرب‌ است.

 

كاخ‌ تچر

 

ساختمان‌ كاخ‌ تچر در جنوب‌ كاخ‌ آپادانا واقع‌ است. سنگهای این‌ كاخ‌ به‌ خوبی‌ حفظ‌ شده‌ و در كتیبه‌ میخی نقر شده‌ بر طرفین‌ درگاه‌ جنوبی‌ تالار مركزی‌ به‌ نام‌ «تچر» خوانده‌ شده‌ است.

یكی‌ از ویژگی های‌ كاخ‌ این‌ است‌ كه‌ به‌ علت‌ صیقلی‌ و شفاف‌ بودن‌ سنگهای‌ آن‌ به‌ نام‌ «تالار آیینه‌ » نیز معروف‌ گردیده‌ است. تالار تچر عبارت‌ از یك‌ سالن‌ مركزی‌ است‌ كه‌ 12 ستون‌ سنگی‌ دارد.

تعداد 18 قطعه‌ كتیبه‌ به‌ خط‌ میخی‌ در حاشیه‌ بالای‌ دریچه‌ ها و تاقچه‌ ها نقر شده‌ كه‌ مضمون‌ آن‌ درباره‌ حجاری‌ سنگ‌ ها است‌. ستونهای‌ كاخ‌ تچر ازنظر شكل‌ شبیه‌ ستونهای‌ آپادانا بوده‌، ولی‌ از لحاظ‌ ارتفاع‌ 3/1 آنهااست‌. سرستونها نیز به‌ شكل‌ گاو دو سر می‌ باشد.

 

نقوش‌ برجسته‌ نخت‌ جمشید

 

در تخت‌ جمشید بیش‌ از 3000 نقش‌ در ساختمانهاو مقبره‌ ها ایجاد شده‌ است‌. نقوش‌ اگرچه‌ بسیارند لیكن‌ به‌ طرز خارق‌ العاده‌ای‌ همسان‌ می‌ باشند. طرح‌ چهره‌ها یكسان‌ است، وجه‌ تمایزنقوش‌ ازیكدیگرتنها به‌ وسیله‌ پوشاك‌ آنان‌ میسر است‌. پارسها جامه‌ های‌ بلند (ردا) چین‌ دار پوشیده‌اند و مادها همگی‌، ملبس‌ به‌ لباسهای‌ بدون‌ آستین‌ هستند كه‌ بلندی‌ آن‌ تا روی‌ زانو می‌ رسد و...

 

ستونهای‌ تخت‌ جمشید

 

ستونها كه‌ عنصر مهم‌ بناهای‌ دوران‌ هخامنشی‌ را تشكیل‌ می‌ دهند از مجموعه‌ عناصر ساختمانهای‌ تخت‌ جمشید به دور نیستند. پایه‌ ستونها یابه‌ صورت‌ مربع‌ است‌ یابه‌ شكلی‌ شبیه‌ به‌ گلدان‌ برگشته‌ (زنگی شكل‌ ). بدنه‌ یامیل‌ ستونها نیز دارای‌ تورفتگیهای‌ قاشقی‌ شكل‌ است‌ و سر ستونها نیز به‌ شكل‌ گاو، شیر و یا حیوانات‌ تركیبی‌ و افسانه‌ای‌ است.

 

گور دخمه‌ ها (مقابر سنگی) تخت‌ جمشید

 

آرامگاههای‌ اردشیر دوم‌ (405 ـ 361 ق‌ .م‌ ) و اردشیر سوم‌ (361 ـ 338 ق‌ .م‌ ) مانند دخمه‌ هایی‌ در بالای‌ تخت‌ جمشید در دامنه‌ كوه‌ رحمت‌، كنده‌ شده‌ و در داخل‌ اتاق‌ آرامگاه‌ اردشیر دوم‌، دو قبر سنگی‌ و دراتاق‌ آرامگاه‌ اردشیر سوم‌، سه‌ قبرسنگی‌ موجود است.

نمای‌ خارجی،‌ عبارت‌ ازیك‌ مجلس‌ حجاری‌ به‌ پهنای‌ 12 متر وبلندای‌ 6 متراست‌ كه‌ پادشاه‌ هخامنشی‌ را بر سر پادشاهی‌ در برابر سه‌ مظهر مقدس‌ فروهر و خورشید وآتش،‌ در حالیكه‌ دست‌ راست‌ خود رابه‌ حال‌ نیایش‌ بلند كرده‌ است‌ و در دست‌ دیگرش‌ كمانی‌ دارد ، می‌ نمایاند.

سریر پادشاهی بر فراز دست‌ 28 تن‌ ازنمایندگان‌ كشورهای‌ تابعه‌ در دو ردیف‌ قرار گرفته‌ وبدین‌ وسیله‌ گسترش‌ وشكوه‌ حكومت‌ هخامنشی رابه‌ نیكوترین‌ وجهی‌ نمودار ساخته‌اند. این‌ 28 نماینده‌ هم‌ در نوشته‌ پیشانی‌ آرامگاه‌ وهم‌ در بالای‌ سرشان‌ معرفی‌ گردیده‌اند. در قسمت‌ پایین‌ نمای‌ آرامگاه، هیأت‌ ایوان‌ كاخ‌ شاهی‌ نمایانده‌ شده‌ است‌ كه‌ سقف‌ آن‌ بر چهار ستون‌ قرار گرفته‌ و دری‌ در وسط‌ دارد كه‌ در ورودی‌ آرامگاه‌ راتشكیل‌ می دهد. اطراف‌ این‌ در را، ردیفی‌ از گلهای‌ 12 پر وبالای‌ سر ستونها را ردیف‌ شیرهای‌ ایستاده‌ مزین‌ ساخته‌ است‌. پهنای‌ این‌ قسمت‌ 12متر وبلندای‌ آن‌ 7متر است.

غیر از آثار معماری در تخت‌ جمشید بقایای‌ آثار ساختمانی زیادی نیز درنتیجه‌ كاوشهای‌ علمی‌ از زیر خاك‌ بیرون‌ آمده‌ است‌ كه‌ مهمترین‌ آنها به‌ شرح‌ زیراست‌ :

1ـ ساختمان‌ حرمسرا كه‌ در حال‌ حاضر شبیه‌ به‌ اصل‌ بازسازی‌ شده‌ وبه‌ عنوان‌ موزه‌ وقسمت‌ اداری‌ مورد استفاده‌ قرار گرفته‌ است.

2ـ ساختمانهای‌ شرقی‌ معروف‌ به‌ خزانه‌ داریوش‌.

3ـ جایگاه‌ پاسداران‌ ونگهبانان‌ قصر.

4ـ چاه‌ سنگی.‌

5ـ دبیرخانه‌ شاهی.

6ـ ساختمانهای‌ خارج‌ از صفه‌.

7ـ تپة‌ مركزی.‌

8 ـاستخر سنگی.

جالبه بدونید، در ساخت تخت جمشید از هیچ برده ای استفاده نشده و همه سازندگانش دستمزد می گرفتند و جالبتر اینکه حقوق زن ها تقریباً دو برابر مردان بوده است!

همچنین داریوش برای ساخت کاخ پرسپولیس که نمایشگاه هنر آسیا بوده، 25 هزار کارگر به صورت 10 ساعت در تابستان و 8 ساعت در زمستان به کار گماشته بود و به هر استادکار هر 5 روز یکبار یک سکه طلا ( داریک ) می داده و به هر خانواده از کارگران، به غیر از مزد آنها، روزانه 250 گرم گوشت همراه با روغن - کره - عسل و پنیر میداده است و هر 10 روز یکبار استراحت داشتند.